Pierwsza wycieczka w góry: jak się przygotować, żeby chcieć wrócić

Ktoś powiedział ci, że w górach każdy daje radę, a pierwszy lepszy szlak to spacer z ładnym widokiem. Potem okazuje się, że 10 km po płaskim i 10 km pod górę to dwa różne dni, a ten drugi odbiera oddech na pierwszym kilometrze, zanim zobaczysz jakąkolwiek panoramę. Pierwsza wycieczka w góry ma zostawić zapas siły, dnia i ciekawości, bo wtedy chce się wrócić. Trasę, plecak i godzinę odwrotu da się ustalić w kwadrans wieczorem przed wyjazdem, jeśli wiesz, na co patrzeć.

Jak dobrać pierwszą trasę do swojej kondycji

Zacznij od najdłuższego spaceru z ostatnich miesięcy, nie od wymarzonego szczytu. Jeśli 3 godziny marszu po płaskim to dla ciebie sporo, pierwsza górska trasa nie powinna przekraczać 4 godzin w obie strony i około 500 m przewyższenia. Przewyższenie, czyli suma metrów do pokonania w pionie, męczy bardziej niż długość, dlatego na mapie patrz najpierw na profil, a dopiero potem na kilometry.

W górę idzie się wolniej, niż podpowiada intuicja z chodnika. Na łagodnym terenie licz około 3 km na godzinę plus godzina na każde 400 m podejścia, a do tego przerwy. Jeśli twój limit to 4 godziny ruchu, nie planuj trasy, która w opisie ma prawie 4 godziny, bo po postojach wyjdzie 5 i wykończenie na ostatnim odcinku.

Tempo, przerwy i jedzenie

Na szlaku masz dać radę mówić pełnymi zdaniami; jeśli przerywasz zdanie, żeby złapać oddech, idziesz za szybko na kilkugodzinny dzień. Na stromym podejściu skróć krok zamiast przyspieszać i stawać co chwilę. Przerwy rób krótkie i regularne, około 5 minut co godzinę, i na każdym postoju dokładaj warstwę, bo rozgrzane ciało w mokrej koszulce traci ciepło szybciej, niż to czujesz.

Pij małymi łykami, zanim pojawi się pragnienie, i jedz kilka małych porcji zamiast jednego posiłku na szczycie. Połowa spadków formy na zejściu bierze się ze zwykłego głodu. Na zejście zostaw tyle energii, ile zużyłeś na podejście: schodzenie jest krótsze w czasie, ale mocniej obciąża kolana i wymaga uwagi pod nogi.

Które góry na pierwszy raz

Łagodna dolina albo leśny grzbiet dają miejsce na naukę tempa i nawigacji. Ekspozycja, długie kamieniste zejście i otwarta grań dokładają trudności, których mapa nie pokazuje, więc na początek szukaj prostego przebiegu i możliwości wcześniejszego odwrotu. Najlepiej, żeby na końcu trasy było schronisko, bo wtedy meta jest czymś więcej niż tabliczką z wysokością.

Gorce mają najlepszy stosunek widoku do wysiłku w Polsce: z polan widać całe Tatry jak na makiecie, podejścia są łagodne i leśne, ludzi mało. Moja jednodniówka spod Krakowa na krótki listopadowy dzień to Luboń Wielki (1022 m n.p.m.) z Rabki-Zdroju: około 2 h podejścia w ruchu, licz dwie i pół z przerwami, po drodze gołoborze, a na szczycie schronisko PTTK, w którym można zjeść coś ciepłego przed zejściem.

Babia Góra (1725 m n.p.m.) kusi, bo leży dwie godziny jazdy od Krakowa, ale ma prawdziwą górną granicę lasu, halne wiatry i pogodę, która potrafi zabić. Tatry są małe, ale nie są łatwe: 1300 m przewyższenia to 1300 m, niezależnie od tego, że szczyt ma 2300. Obie zostaw na trzecie albo czwarte wyjście, kiedy będziesz już wiedział, jak twoje nogi reagują na szóstą godzinę marszu.

Jak czytać czasy na tabliczkach i w aplikacji

Czasy na tabliczkach PTTK i w opisach tras zakładają marsz bez postojów, a większość ludzi robi przerwy co czterdzieści minut. Godzina z tabliczki urasta do półtorej, jeśli co chwilę sięgasz po wodę, poprawiasz plecak albo sprawdzasz mapę. Tabliczka liczy sam marsz, więc do sumy z drogowskazów dolicz jedzenie, zdjęcia i ubieranie się na wietrze.

Raz zaufałem czasom z aplikacji zamiast tabliczce: aplikacja liczyła kilometry, tabliczka teren. W Bieszczadach różnica wyszła na godzinę i dwadzieścia minut. Od tamtej pory planuję z mapy i tabliczek, a aplikacja służy mi do zapisu śladu.

Jak trzymać się szlaku

Polski znak szlaku to poziomy pas koloru między dwoma białymi, malowany na drzewach, kamieniach i słupkach. Kolor oznacza szlak, nie jego trudność. Jeśli przez dłuższy czas nie widzisz żadnego znaku, wróć do ostatniego pewnego miejsca zamiast szukać skrótu na przełaj.

Mapę offline pobierz przed wyjazdem, bo zasięg w górach bywa dziurawy, a chłód szybko zjada baterię. Papierowa mapa pasma za kilkanaście złotych nie potrzebuje prądu i mieści się w kieszeni plecaka. Przed wyjściem napisz komuś, dokąd idziesz i o której wracasz: jedna wiadomość skraca ewentualne poszukiwania o godziny.

Buty i ubranie na pierwsze wyjście w góry

Temperatura spada o około 6 stopni na każdy kilometr wysokości, a wiatr na grani bywa kilka razy silniejszy niż w dolinie. 20 stopni na parkingu i 10 na szczycie to zwykły dzień, więc ubranie dobierasz do najwyższego punktu trasy. Zamiast jednej grubej kurtki weź trzy cienkie rzeczy: koszulkę techniczną, cienki polar albo bluzę i kurtkę przeciwdeszczową, która chroni też przed wiatrem.

Kurtka jedzie w plecaku nawet przy 28 stopniach na parkingu. Czapka i cienkie rękawiczki zajmują tyle co pięść, a ratują ostatnią godzinę zejścia, kiedy słońce schodzi za grzbiet i robi się chłodno w kwadrans.

Buty trekkingowe mają mieć wyraźny bieżnik i stabilną piętę; cholewka nie musi sięgać za kostkę. Muszą być rozchodzone na kilku zwykłych spacerach, bo nowe buty na 6-godzinnej trasie kończą się otarciami w drugiej godzinie. Skarpety trekkingowe albo sportowe, nie bawełniane: bawełna trzyma wilgoć przy skórze i to ona robi pęcherze. Na skarpetkach się nie oszczędza: pęcherz wielkości pięciozłotówki potrafi zamienić ostatnie dwie godziny zejścia w powolny marsz na zaciśniętych zębach.

Co spakować do plecaka na jeden dzień

Plecak 20-25 l wymusza dyscyplinę: nic poza listą nie jedzie na szlak, bo każdy dodatkowy kilogram czujesz po drugiej godzinie podejścia. Lista poniżej wygląda na długą, ale całość waży zwykle poniżej 4 kg.

• Woda: 1,5 l na osobę, 2 l przy upale.
• Jedzenie na drogę: kanapki, orzechy, suszone owoce i coś słodkiego na zejście.
• Kurtka przeciwdeszczowa i dodatkowa warstwa.
• Telefon z mapą offline i powerbank.
• Mała apteczka: plastry na pęcherze, bandaż elastyczny, leki własne.
• Czołówka, bo zmierzch w lesie przychodzi 40 minut wcześniej niż w kalendarzu.
• Krem z filtrem i okulary, bo powyżej granicy lasu słońce jest ostrzejsze.
• Gotówka na schronisko.

Kije trekkingowe nie są obowiązkowe, ale na stromych zejściach zdejmują sporo obciążenia z kolan. Jeśli masz do nich dostęp, pierwsze wyjście to dobry moment, żeby sprawdzić, czy ci pasują, zanim kupisz własne.

Godzina wyjścia i godzina odwrotu

Dwie decyzje podejmowane w domu ważą więcej niż cała reszta przygotowań. Pierwsza to godzina startu: wyjście przed 8:00 daje zapas na wolniejsze tempo, dłuższe przerwy i pomyłkę w nawigacji. Latem ma jeszcze jedną zaletę, bo burze rozwijają się najczęściej po południu, a grań w czasie burzy to najgorsze miejsce, w jakim można się znaleźć. Od burzy z gradem na Czerwonych Wierchach trzymam się zasady: jeśli prognoza pokazuje burzę po 14:00, o 13:00 jestem pod górną granicą lasu.

Druga decyzja to godzina odwrotu ustalona z góry i zapisana. O tej godzinie zawracasz, nawet jeśli szczyt jest 20 minut dalej, bo bez takiej umowy z samym sobą prawie zawsze wygrywa myśl „jeszcze tylko kawałek”. Większość wypadków zdarza się przy zejściu, po zmroku i na zmęczonych nogach, więc zapas dnia zostaw na powrót.

Prognoza: dwa razy i dla pasma

Prognoza dla najbliższego miasta nie mówi tego samego, co prognoza dla gór. Szukaj prognozy górskiej dla konkretnego pasma i patrz na trzy rzeczy: opady, prędkość wiatru i ryzyko burz. Sprawdź ją wieczorem przed wyjazdem i jeszcze raz rano, bo sytuacja potrafi zmienić się przez noc.

Wiatr bywa niedoceniany. Przy silnych podmuchach na otwartej grani najpierw tracisz równowagę, a dopiero potem ciepło. Jeśli prognoza mówi o mocnym wietrze na szczytach, wybierz trasę lasem albo doliną i zostaw grań na inny dzień.

Schronisko: co cię tam czeka

Schronisko to inny typ budynku niż hotel. Ma obowiązek przyjąć człowieka w potrzebie, ma wspólną jadalnię, suszarnię i miejsce na 30 par butów przy wejściu. Dobre poznasz po suszarni, która działa, po wspólnym stole, przy którym da się usiąść z obcymi, po ciepłej wodzie wieczorem i po ciszy nocnej, której ktoś pilnuje. Pokoje, prysznice i wi-fi to dodatek.

Ceny w schroniskach wysokogórskich są wyższe niż w dolinie i to jest w porządku: każdy składnik przyszedł na czyichś plecach albo przyleciał śmigłowcem. W schronisku nie negocjuje się ceny i nie narzeka na zasięg. Miej gotówkę, bo nie każde przyjmuje karty.

Kiedy odpuścić wyjście

Burze w godzinach marszu wystarczą, żeby zmienić plan. Tak samo potraktuj wiatr, przy którym trudno utrzymać równowagę, przeziębienie, niewyspanie i dzień za krótki, żeby zejść przed zmrokiem. Zawrócenie wpisz w plan razem z trasą, bo pierwsze doświadczenie w złych warunkach potrafi zniechęcić do gór na długo.

Ten sam szlak, o którym ktoś powiedział, że to spacer, po powrocie okaże się dniem, z którego pamiętasz każdy kilometr. Wybierz trasę krótszą od swoich możliwości, ustal godzinę odwrotu przy kuchennym stole i włóż kurtkę do plecaka mimo prognozy. Zapas siły daje więcej niż końcówka pokonana po zmroku. A ty: jaki najdłuższy spacer przeszedłeś w tym roku i czy twoja pierwsza górska trasa będzie od niego krótsza?