Cerkwie Beskidu Niskiego: Kwiatoń, Owczary, Brunary. Drewno bez gwoździ
Zanim wejdziesz do środka, zatrzymaj się przy wieży. Gont na jej ścianach powtarza układ pokrycia dachu, bo drewno chroni tu drewno. Cerkiew w Kwiatoniu da się przeczytać jeszcze przed otwarciem drzwi, po trzech dachach obniżających się w stronę wschodu. W październiku 2024 obejrzałem jednego dnia trzy cerkwie i zobaczyłem, jak różnie wygląda w nich jedna tradycja.
W skrócie
- Czas marszu trzy cerkwie w jeden dzień samochodem + 2-3 h spaceru
- Dystans Kwiatoń – Owczary – Brunary ok. 35 km drogami
- Przewyższenie bez znaczenia
- Trudność żadna
- Sezon październik, kiedy buki są rude
- Start Kwiatoń, 9:00, klucz u sąsiada
Jak dojechać i jak wejść do środka
Zacznij w Kwiatoniu przy Uściu Gorlickim, a potem jedź do Owczar i Brunar Wyżnych. Bocznymi drogami to około 35 km, więc samochodem połączysz zwiedzanie trzech budynków ze spacerem.
Klucze mają opiekunowie mieszkający obok. Numery telefonów wiszą przy wejściach, a w sezonie bywają dyżury. Zamknięte drzwi oznaczają telefon, a nie koniec zwiedzania. Na dostęp wpływają też nabożeństwa, bo wszystkie trzy cerkwie nadal są kościołami.
Zacząłem w Kwiatoniu o 9:00 i polecam taką kolejność: od modelowego przykładu do cerkwi mocniej zmienionych przebudowami.
Kwiatoń: typ północno-zachodni jako wzorzec
Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu jest orientowana, trójdzielna i drewniana. Jej części układają się od wysokiej wieży ku niższemu prezbiterium, a każda ma własny dach. Podział wnętrza widać już z drogi. Łemkowskie cerkwie to jedne z najlepszych drewnianych budynków w Polsce. Hierarchię przestrzeni pokazują wysokością dachów i kierunkiem, w którym się obniżają, a nie dekoracją elewacji.
Powstała w drugiej połowie XVII wieku. Często podaje się rok 1700. Wieżę dostawiono w 1743, o czym świadczy data na jej belce. Wyposażenie pochodzi z XIX i początku XX wieku. Ikonostas wykonał Michał Bogdański. Dziś to kościół filialny parafii w Uściu Gorlickim.
Byłem tu sam przez czterdzieści minut i zrobiłem trzy szkice dachu. Rysunek zmusza do znalezienia granicy między nawą, babińcem i prezbiterium, a zdjęcie nie.
Okiem architekta
Trójdzielność da się odczytać bez wchodzenia do środka. Trzy części budynku mają osobne dachy, a każdy kolejny obniża się w stronę wschodu, od wieży nad babińcem po prezbiterium. Bryła, czyli kształt budynku widziany z zewnątrz, pokazuje tu układ wnętrza bez tablicy informacyjnej.
Korpus cerkwi ma konstrukcję zrębową, czyli ściany z poziomych bali łączonych na narożach bez gwoździ. Wieża ma konstrukcję słupową. Data 1743 na jej belce wskazuje, że cieśle dostawili ją do istniejącego zrębu. Spotykają się więc dwa systemy konstrukcyjne i dwa pokolenia rzemieślników. Gont na dachach i ścianach wieży jest wymienną osłoną: drewno chroni drewno, a zużytą warstwę wymienia się co kilkadziesiąt lat.
Korpus remontowano w 1811, 1904, 1967 i w latach 90., a wieżę w 1863, 1911, 1928 i 1967. Długa lista nie odbiera budynkowi autentyczności, tylko pokazuje warunek przetrwania drewnianej architektury, czyli regularną wymianę zużytych elementów.
Owczary: najstarsza z trzech
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Owczarach powstała w 1653 i należy do najstarszych cerkwi łemkowskich. To druga cerkiew na tym miejscu, bo pierwszą zniszczył grząski grunt. W 1701 całkowicie przebudowano prezbiterium, a w 1783 dostawiono wieżę. Budynek pokazuje kolejne decyzje, zamiast udawać projekt zrealizowany za jednym razem.
Jest trójdzielna, a prezbiterium i nawa mają równą szerokość. Dachy pokrywa gont. Wieża nad przedsionkiem ma konstrukcję słupowo-ramową, czyli szkielet ze słupów i rygli, lżejszy od ścian zrębowych, bo wysoka część nie powinna obciążać dolnych partii swoim ciężarem. Owczary są nadal parafialną cerkwią greckokatolicką.
Brunary Wyżne: największa i najbardziej przebudowana
Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych pochodzi z XVIII wieku i dziś jest rzymskokatolickim kościołem parafialnym. Na tle Kwiatonia i Owczar to budynek większy i mocniej przekształcony. Wspólna tradycja nie daje identycznych sylwetek, bo o wyglądzie decydują rozmiar, późniejsze użytkowanie i zakres przebudów. Dlatego Brunary zamykają dzień, a nie go otwierają: pierwotny układ trzeba tu odczytywać uważniej.
Trzy cerkwie na liście UNESCO
Wszystkie trzy wpisano 21 czerwca 2013 na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w grupie „Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat” (16 obiektów). Wspólny wpis nie znaczy, że wszystkie trzy są w tym samym stanie. Kwiatoń uchodzi za modelowy przykład typu północno-zachodniego. Wyróżnikiem Owczar jest data 1653, a Brunary pokazują największy zakres przekształceń.
Lista chroni i porządkuje, ale podczas oglądania lepiej patrzeć na samo drewno. Połączenia bali, wysokość dachów i sposób dostawienia wieży powiedzą ci więcej niż tablica.
Konstrukcja zrębowa: drewno bez gwoździ
„Drewno bez gwoździ” dotyczy ścian zrębowych. Poziome bale łączą się na narożach ciesielskimi nacięciami, a ciężar ściany dociska kolejne warstwy. Złącze musi tolerować ruch drewna pod wpływem wilgoci i temperatury, więc cieśla kształtuje je tak, żeby elementy współpracowały, a nie rozpychały się.
Wieża wymaga innego rozwiązania: w Owczarach słupy i rygle tworzą lekki szkielet. Zrąb i rama mają różne zadania, choć z zewnątrz przykrywa je ten sam gont. Gont da się wymienić bez rozbierania konstrukcji. Ochrona zabytku polega tu na ciągłej opiece nad materiałem, a nie na zatrzymaniu go w jednym stanie.
Kiedy jechać i co dołożyć: Beskid Niski pieszo
Październik daje rude buki i niskie słońce, które wyraźniej pokazuje podziały dachów i różnice między korpusem a wieżą.
Szlaki z Kwiatonia i Brunar wychodzą na grzbiety Beskidu Niskiego, więc do przejazdu możesz dołożyć 2-3 h marszu. Beskid Niski jest pusty. Przez pół dnia możesz nie spotkać nikogo, a ślady po wysiedlonych wsiach wyglądają tak samo jak w Bieszczadach. Jeśli to twoja pierwsza wycieczka w góry, ustal godzinę odwrotu przed wejściem w las.
Jesienią w środku jest zimniej niż na zewnątrz. Drewno i brak ogrzewania sprawią, że po kwadransie przy ikonostasie będziesz chciał założyć dodatkową warstwę.
Praktycznie
- Klucze do cerkwi są u opiekunów w sąsiedztwie; numery telefonów wiszą przy wejściu, w sezonie bywają dyżury.
- Trasa autem: z Kwiatonia przy Uściu Gorlickim przez Owczary do Brunar Wyżnych to około 35 km bocznymi drogami.
- Wewnątrz nie ma ogrzewania; jesienią w środku jest zimniej niż na zewnątrz.
- Do połączenia z pieszym dniem: szlaki z Kwiatonia i Brunar wychodzą na grzbiety Beskidu Niskiego.
Stan na wrzesień 2026, sprawdź przed wyjazdem.
Gont, od którego zaczęła się ta trasa, najprościej tłumaczy całą tę architekturę: drewno chroni drewno. Kwiatoń pokazuje regułę, Owczary kolejne przebudowy, a Brunary uczą ostrożności przy szukaniu czystego wzorca. Przyjedź rano i najpierw załatw klucz, bo dopiero wnętrze dopełnia to, co widać w układzie dachów. Której z tych cerkwi przyjrzałbyś się najdłużej?